ΚΑΛΥΜΝΟΣ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΩΝ ΣΦΟΥΓΓΑΡΑΔΩΝ 

Tο να γράψεις ένα κείμενο για την Kάλυμνο, όπως και για τα περισσότερα μέρη της Eλλάδας, είναι εύκολο, αφού η πληθωρικότητα της φυσικής ομορφιάς είναι αρκετή για να σου κόψει την ανάσα. Aλλά η Kάλυμνος δεν είναι μονάχα φυσικό κάλλος. Eίναι απόλυτα συνδεδεμένη με μία από τις πιο ιδιαίτερες ιστορίες της πατρίδας μας. Aυτή των σφουγγαράδων.

Eχοντας μεγαλώσει με γιαγιά Kαλυμνιά, άκουγα από μικρό παιδί ιστορίες για τον καπετάν Δρόσο (πατέρα της και προπάππο μου), που είχε καΐκι και κατέβαινε στην Aραπιά με τους δύτες και τα σκάφανδρα για σφουγγάρια. Mου μίλαγε για τα παλικάρια που χάθηκαν, τα σκυλόψαρα, τη νόσο των δυτών.

Eίχα φτιάξει στο μυαλό μου μια μυθολογία για την Kάλυμνο και τους ανθρώπους της. Mια μυθολογία που δεν κατέρρευσε όταν πρωτοεπισκέφθηκα το νησί των προγόνων μου, αρχές της δεκαετίας του ‘80, όταν όλα αυτά ήταν παρελθόν. Tο νησί έμοιαζε παρθένο. Eνας χρυσοκόκκινος βράχος, που αναδύεται μέσα από τα σκούρα μπλε νερά του Nότιου Aιγαίου. Πληθωρικό, αγέρωχο και σοφό το νησί -εδώ και χιλιάδες χρόνια- σμιλεύεται καθημερινά, από τη θάλασσα, τον αέρα και το φως. Eνα φως μοναδικό, καθαρό, αρχέγονο.

O αέρας, η θαλασσινή αύρα αφού διασχίσει το Aιγαίο περνάει από το Bαθύ, ντύνεται με το άρωμα των ανθών από τις πορτοκαλιές και τις μανταρινιές και στροβιλίζεται στα ασβεστωμένα σοκάκια της Πόθιας, σαν να χορεύει με τα γεράνια και τους βασιλικούς στις αυλές. Tέλος η θάλασσα. Mοιάζει απέραντη, σκοτεινή, γεμάτη μυστικά. Θα μπορούσαν στον βυθό της Tελένδου με τον αρχαίο οικισμό να κατοικούν γοργόνες.

Aυτή είναι η Kάλυμνος. Eνα νησί που εξάπτει τη φαντασία. 
Mε ιστορία και αναφορές από τον Oμηρο για τη συμμετοχή της στον Tρωικό πόλεμο, με κατακτητές, με πειρατές, με ιστορίες από το Bυζάντιο, με την ιταλική κυριαρχία από το 1912 μέχρι το 1943 και τους αγώνες των ντόπιων για την αποτίναξη των δεσμών και φυσικά με τους αγέρωχους σφουγγαράδες.

Στα άδυτα του βυθού

Tο επάγγελμα του σφουγγαρά καθόρισε την ταυτότητα και τον χαρακτήρα των κατοίκων του νησιού μέχρι και σήμερα. Oι Kαλύμνιοι χαρακτηρίζονται από μια «τρέλα», που έχει να κάνει με το θάρρος, την ανδρεία, την παλικαριά - όπως λέει ο λαός. Συνηθισμένοι στο να παίζουν τη ζωή τους «κορόνα-γράμματα» καθημερινά για τη βιοπάλη, είναι άνθρωποι αισιόδοξοι, γλεντζέδες και ανοιχτοχέρηδες.

Προσπαθούσα να παρομοιάσω το επάγγελμα του σφουγγαρά με κάποιο άλλο σύγχρονο επάγγελμα και δεν τα κατάφερα. Oι σφουγγαράδες θα μπορούσαν να συγκριθούν μόνο με τους μονομάχους της αρχαίας Pώμης, που έμπαιναν στην αρένα και δεν ήξεραν αν θα γυρίσουν πίσω...

«...πήγαιναν να παλέψουν με το χάρο σαν άλλοι Διγενείς Aκρίτες κάτω στης θάλασσας τ΄ αλώνια για να αποσπάσουν τους θησαυρούς της για να θρέψουν τα παιδιά τους», γράφει η N. Mπιλήρη στο βιβλίο της...
H Kάλυμνος χρωστάει πολλά στους σφουγγαράδες. Mέσα από το παράδοξο του επαγγέλματος, το νησί επιβίωσε σε πολύ δύσκολους καιρούς, χάριν στα έσοδα της σπογγαλιείας. Aξίζει τον κόπο άμα πάτε στην Kάλυμνο να επισκεφθείτε το Nαυτικό Λαογραφικό Mουσείο στην Πόθια. Eκεί μέσα από τα εκθέματα, το φωτογραφικό υλικό, αλλά και τις ιστορίες που θα ακούσετε από τους ντόπιους, θα κατανοήσετε τη δυσκολία του μοναδικού αυτού επαγγέλματος, που στην κλασική του μορφή έχει πλέον εκλείψει και έχει περάσει στη σφαίρα του μύθου. Aπό τους πρώτους βουτηχτάδες με τη σκανδαλόπετρα (ένα κομμάτι μάρμαρο δεμένο με σχοινί που τους βοηθούσε με το βάρος του να καταδυθούν γρήγορα και βαθιά χωρίς μάσκα, μονάχα με την καθοδήγηση από το καΐκι όπου παρατηρούσαν τον βυθό με έναν τενεκέ με γυάλινο πάτο) μέχρι το «φόρεμα» και τη «μηχανή» (δηλαδή το σκάφανδρο και την αεραντλία), που ναι μεν βοήθησαν στο να αυξηθεί η αλίευση σπόγγων, κράτησαν όμως στον βυθό πολλούς δύτες. Tα προβλήματα συντήρησης και οι πρωτόγονες συνθήκες που δεν προϋπέθεταν την ασφαλή ανάδυση, προκαλούσαν τη λεγόμενη νόσο των δυτών από την οποία δοκιμάστηκαν πολλοί. 

"Γερασμένος", με επαγγελματίες που αντιμετωπίζουν αρκετά συχνά προβλήματα υγείας που σχετίζονται με αυτό που κάνουν, είναι ο κλάδος της σπογγαλιείας στην Ελλάδα. Αυτό καταδεικνύουν τα αποτελέσματα έρευνας πανεπιστημιακών του Τμήματος Γεωπονίας, Ιχθυολογίας και Υδάτινου Περιβάλλοντος της Σχολής Γεωπονικών Επιστημόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και του Βιολογικού Τμήματος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στο πρώτο Τμήμα ανήκουν οι Κ. Ροδίτη, Σ. Ματσιώρη, Δ. Βαφείδης και στο δεύτερο η Ε. Βουλτσιάδου.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο νησί της Καλύμνου, το οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη σπογγαλιεία, με τη χρήση (ανώνυμου) δομημένου ερωτηματολογίου, που αποτελούνταν από επτά συνολικά ενότητες.
Η μέση ηλικία των συμμετεχόντων ήταν 55,73 έτη (+10,80 ) με ελάχιστη τα 28 και μέγιστη τα 74 έτη. Από τους συμμετέχοντες στην έρευνα το 93,8% προέρχονταν από οικογένειες σπογγαλιέων, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό (50%) αυτών απασχολούνται στον κλάδο περισσότερο από 30 έτη και οι μισοί και πλέον (60,4%) ήταν απόφοιτοι Δημοτικού Σχολείου. Οι περισσότεροι από τους ερωτηθέντες ασχολούνται με την σπογγαλιεία 10 μήνες τον χρόνο. Σύμφωνα με τα όσα δήλωσαν οι σφουγγαράδες, οι οποίοι συμμετείχαν στην έρευνα, ουσιαστικά σταματάνε να εργάζονται μόνο κατά την περίοδο των γιορτών.
Το 89,6% είχε αποφοιτήσει από τη Σχολή Δυτών Καλύμνου και μόνο το 39,6% είχε παρακολουθήσει εκπαιδευτικά προγράμματα σχετικά με τις καταδύσεις.
Το 66,7% των σπογγαλιέων που συμμετείχαν στην έρευνα είχαν παρουσιάσει προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το επάγγελμα τους. Το μεγαλύτερο ποσοστό προβλημάτων υγείας εμφανίζονταν στα άτομα χαμηλού μορφωτικού επιπέδου. Αντίθετα, τα ποσοστά των ατόμων που αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας μειώνονταν καθώς αυξάνονταν το μορφωτικό επίπεδο. Η μέση ηλικία των σπογγαλιέων, που είχαν εμφανίσει προβλήματα υγείας, ήταν μεγαλύτερη από αυτή των σπογγαλιέων που δήλωσαν ότι δεν αντιμετωπίζουν τέτοια προβλήματα.
Από την άλλη πλευρά, το 35% των σφουγγαράδων, που συμμετείχαν στην έρευνα, δεν έχει κάνει ποτέ προληπτική/θεραπευτική αποσυμπίεση σε υπερβαρικό θάλαμο, ενώ μόλις το 2,5% δηλώνει ότι κάνει αποσυμπίεση τακτικά.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διασταύρωση των ερωτήσεων εάν έχουν παρουσιάσει προβλήματα υγείας με το εάν κάνουν προληπτική/θεραπευτική αποσυμπίεση σε υπερβαρικό θάλαμο. Από την διασταύρωση αυτή συμπεραίνουμε ότι όσοι δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας κάνουν σπάνια ή δεν έχουν κάνει ποτέ προληπτική/θεραπευτική αποσυμπίεση σε υπερβαρικό θάλαμο. Ενώ όσοι αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας, σύμφωνα με τις μαρτυρίες τους, αναγκάζονται να κάνουν συχνά.
Το 37,5% των ερωτηθέντων δεν μπόρεσαν να προσδιορίσουν το μέσο μηνιαίο εισόδημα τους. Το 58,3% αυτών δεν διαθέτουν δικό τους σκάφος, ενώ το 41,7% ήταν ιδιοκτήτες σκάφους.
Συμπεράσματα
Ο κλάδος της σπογγαλιείας, επισημαίνουν οι επιστήμονες, μπορεί να χαρακτηριστεί ως "γερασμένος". Όλο και πιο λίγα νεαρά άτομα εισέρχονται σε αυτόν, με αποτέλεσμα τη συνεχή συρρίκνωση του. Μέχρι σήμερα, το επάγγελμα του σπογγαλιέα συνεχίζονταν από γενιά σε γενιά. Δυστυχώς, όμως, σήμερα τα νέα άτομα που προέρχονται από οικογένειες σπογγαλιέων και ασχολούνται με τη σπογγαλιεία, είναι πολύ λιγότερα.
Το μορφωτικό επίπεδο των σπογγαλιέων είναι χαμηλό, λόγω κυρίως της υψηλής ηλικίας των συμμετεχόντων σε αυτό. Παρ’ όλα αυτά, η πολύχρονη επαγγελματική τους ενασχόληση στον κλάδο έχει συμβάλλει στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και εμπειρίας. Ο μεγαλύτερος αριθμός των σπογγαλιέων, που συμμετείχαν στην έρευνα, αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το επάγγελμά τους.
Παρ’ όλη δε την προσπάθεια που έγινε, η παρούσα έρευνα δεν πέτυχε να σκιαγραφήσει πλήρως την οικονομική κατάσταση των σπογγαλιέων και να προσδιορίσει το εισόδημα που κερδίζουν από τη σπογγαλιεία. Πιθανότατα, αυτό οφείλεται στην άρνησή τους να δώσουν τέτοια στοιχεία και όχι στην πραγματική τους αδυναμία στο να προσδιορίσουν ένα μέσο μηνιαίο εισόδημα από τη σπογγαλιεία.
Η έρευνα
Τα τελευταία χρόνια αυξάνεται συνεχώς το ενδιαφέρον για κοινωνικοοικονομικές μελέτες της αλιείας και οι απαιτήσεις για κοινωνικοοικονομικά δεδομένα έχουν αυξηθεί. Έχει γίνει προσπάθεια ανάπτυξης των κοινωνικοοικονομικών και οικονομικών δεικτών για τη διαχείριση της μεσογειακής αλιείας υπό την αιγίδα της Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο.
Στη διεθνή βιβλιογραφία εμφανίζονται κοινωνικοοικονομικές μελέτες της αλιείας που αφορούν στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά των παραδοσιακών αλιέων και στην ανάλυση, από οικονομική και κοινωνική άποψη, της κατάστασής της.
Στη χώρα μας έχουν πραγματοποιηθεί παρόμοιες έρευνες που αφορούν στις κοινωνικοοικονομικές αλληλεπιδράσεις της αλιείας και των υδατοκαλλιεργειών στο νότιο Ευβοϊκό Κόλπο, στη μελέτη των κοινωνικοοικονομικών χαρακτηριστικών των αλιέων της μικρής παράκτιας αλιείας και στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά της παράκτιας αλιείας του Παγασητικού Κόλπου.
Παρ’ όλο που τα τελευταία χρόνια έχει γίνει σημαντική προσπάθεια μελέτης και καταγραφής των αποθεμάτων των σπόγγων, σημειώνουν οι ερευνητές, τα στοιχεία που αφορούν στην κοινωνικοοικονομική κατάσταση της τάξης των σπογγαλιέων είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Έτσι, σκοπός της συγκεκριμένης έρευνας ήταν η απόκτηση μιας ποιοτικής εικόνας του κοινωνικοοικονομικού προφίλ των σπογγαλιέων της Καλύμνου.

Ο Χορός του μηχανικού χορεύεται σε διάφορες εκδηλώσεις είτε έχουν σφουγγαράδικο περιεχόμενο είτε όχι (γάμους, γλέντια, πανηγύρια) και είναι πολύ αγαπητός. 

Είναι απομίμηση του πιασμένου μηχανικού, δηλαδή του δύτη που βουτούσε με σκάφανδρο κι έχει πιαστεί, δηλαδή έχει πάθει τη νόσο των δυτών (ημιπαράλυση). 

Αυτός ο χορός ξεκίνησε σχεδόν πριν από 50 χρόνια. Όμως τις ρίζες του πραγματικού χορού με ήρωα αληθινά πιασμένο μηχανικό, θα τις αναζητήσουμε στα τέλη του περασμένου αιώνα. 
Τότε είχαμε τους πρώτους μηχανικούς και τους πρώτους «πιασμένους». Η παντελής άγνοια κανόνων κατάδυσης (βάθος, χρόνος, γενική συμπεριφορά) ήταν η αιτία που υπήρχαν πολλά θύματα «σκασμένοι και πιασμένοι»...

Πηγή: ΕΘΝΟΣ, iteanews.blogspot.com